header

Proefschrift | Het boek

Inleiding

Op 17 juni 1885 verscheen op de voorpagina van het orthodox-protestantse dagblad De Standaard een geruchtmakend artikel, getiteld ‘De Heelen en de Halven’. De auteur, de bekende politicus Abraham Kuyper, betoogde daarin dat het tijd werd voor een breuk in wat hij de ‘Christelijke volksbeweging’ noemde. Deze ‘machtige’ beweging was in 1848 ‘ontwaakt’ als reactie op het liberalisme. Ze bestond uit orthodoxe protestanten met soms heel verschillende achtergronden die op uiteenlopende maatschappelijke terreinen waren gaan samenwerken. Maar nu, in 1885, was een breuk in deze volksbeweging niet langer te vermijden:

Dit [de breuk] hoeft niet, zoolang men nog alleen toe is aan zielzorge en predicatie, aan evangelisatie en missie, aan philanthropie en dilettantisme. Maar hoeft wel, en moet en komt dan ook onverbiddelijk, zoodra de Christelijke volksbeweging zich nog een schrede verder waagt, en nu ook doordringt tot de politiek, tot het recht en tot de wetenschap.

Hoewel Abraham Kuyper de geschiedenis meestal zo construeerde dat ze overeenstemde met wat hem op dat moment het beste uitkwam, zit er een bruikbare kern in zijn analyse van de ontwikkeling van de protestantse orthodoxie in Nederland na 1848. Het klopt dat orthodoxe protestanten zich vanaf die tijd in toenemende mate verenigden op verschillende terreinen van het sociale leven. De orthodoxie ontstond en manifesteerde zich in eerste instantie in de kerk en vervolgens op de gebieden van evangelisatie, zending en christelijk sociaal werk. Ze presenteerde zichzelf als een aparte groep binnen de samenleving. Ook is er wel wat voor te zeggen om de organisatie op politiek terrein en in de academische wereld te zien als een volgende stap in die ontwikkeling. Juist met die stap verscherpten de tegenstellingen tussen orthodoxe protestanten onderling. De door Kuyper voorgestelde breuk zou er voor een groot deel uit voortkomen, al was dit minder een kwestie van scherpe analyse dan een mede door Kuyper geforceerde vervulling van zijn eigen profetie.

Deze studie treedt niet in Kuypers voetsporen, maar gaat wel over wat Kuyper karakteriseerde als de christelijke volksbeweging. Aan de hand van publieke uitingen van (orthodox-) protestantisme wordt hier verhaald hoe orthodoxe protestanten na 1848 op nationaal niveau een gemeenschap vormden met een eigen identiteit. Aan de orde komen de consequenties van de grondwetsherziening van 1848, godsdienstige ontwikkelingen, machtsverhoudingen in kerk en politiek en verschillen in opvatting over de opvoeding van de maatschappij. Al deze ontwikkelingen samen vormen de achtergrond waartegen een veel bredere en diffusere orthodox-protestantse gemeenschap vorm kreeg dan in de historiografie naar voren is gekomen. Daarbij laat deze geschiedenis zien hoe in de tweede helft van de negentiende eeuw godsdienst een nieuwe publieke functie in de Nederlandse samenleving kreeg.

Kopen / Bestellen

Het boek is via iedere boekhandel in Nederland verkrijgbaar (ISBN 9789028422803).

Prijs: €19,90. Bestellen via internet. In Belgie via Azur.be.

Nieuwsbrief

Wil je op de hoogte blijven van de ontwikkelingen, meld je dan nu aan voor mijn nieuwsbrief.

Heb je een vraag of opmerking? Ik hoor het graag!